Ký giả nằm vùng
Tạ Quang Khôi
Tôi không
biết chắc miền Nam trước 30 tháng 4 1975 có bao nhiêu ký giả nằm vùng cho cộng
sản, tôi chỉ nhớ có mấy người. Có người tôi quen thân, cũng có người tôi chỉ
gặp một vài lần mà không quen.
Người tôi quen thân nhất là Nguyễn Ngọc Lương vì Lương cùng làm đài phát thanh
Saigon với tôi nhiều năm, lại cùng quê Nam Ðịnh. Lương ở Hải Hậu, tôi ở ngay
tỉnh lỵ. Vì tình đồng hương, chúng tôi dễ thân nhau. Hồi mới gặp Lương, tôi
không ngờ ông lại là một cán bộ cộng sản được gài vào Nam theo cuộc di cư
năm 1954. Ông có vẻ nhà quê và ít hiểu biết. Vào cuối thập niên 1950, thuốc
chữa bệnh lao phổi rất hiệu nghiệm là Streptomycine, thế mà Lương không biết.
Khi tôi sang thăm ông bên Thị Nghè, thấy ông gầy và xanh xao. Tôi ngạc nhiên
hỏi ông có ốm đau gì không, thì ông cho biết bị lao phổi và đang uống thuốc
Bắc. Tôi rất ngạc nhiên về sự kém hiểu biết của ông. Vậy mà cũng là biên tập
viên phòng bình luận đài phát thanh Saigon. Tôi liền nói :
“Trời ơi, sao cậu lại uống thuốc Bắc ? Cậu phải đi bác sĩ hoặc vào nhà thương
ngay. Thuốc Bắc làm sao chữa được ho lao.”
Quả nhiên sau một thời gian nằm bệnh viện Saint Paul, Lương khỏi bệnh. Con người
như thế, ai có thể ngờ là một cán bộ cộng sản nằm vùng. Nhưng chỉ một thời gian
ngắn sau, ông bị công an bắt. Không phải một lần mà nhiều lần. Tôi không hiểu
sao công an bắt rồi thả mà không giam giữ luôn trong tù hoặc đưa ra tòa nếu
biết chắc ông hoạt động cho cộng sản ? Không những thế, ông tổng giám đốc Nha
Vô Tuyến Truyến Thanh còn vào khám thăm Lương. Nhưng rồi ông không làm đài phát
thanh nữa mà ra mở báo riêng, một tờ nguyệt san (tôi quên tên tờ nguyệt san
này). Tòa báo ở đường Phạm Ngũ Lão và bút hiệu ông là Nguyễn Nguyên. Như vậy,
chính quyền miền Nam quá khoan dung.
Sau 30 tháng 4 năm 1975, Lương lộ nguyên hình là một cán bộ cộng sản trong lãnh
vực báo chí. Ði đâu ông cũng ôm kè kè một chiếc cặp da đầy các bài viết. Ông
thường hôi thúc tôi viết cho ông, nhưng không nói rõ sẽ đăng báo nào. Một hôm,
Ông mở cặp lấy ra hai bài viết của hai tác giả nổi tiếng miền Nam (tôi xin phép
được giấu tên hai tác giả này vì một người đã qua đời và một hiện sống ở Úc).
Tôi tò mò đọc lướt qua hai bài viết. Cả hai đều bị Lương sửa bằng bút đỏ, như thầy
giáo sửa bài luận văn của học trò. Thật ra, tôi cũng chưa bao giờ sửa bài học
trò quá đáng như vậy. Tôi rất ngạc nhiên về sự sửa chữa ấy. Dù sao họ cũng là
những tác giả đã nổi tiếng trước 1975.
Sau nhiều lần bị Lương hối thúc, tôi đành viết một truyện ngắn, tên là “Tiếng
Hát Trương Chi” với mục đích bênh vực các nhà văn miền Nam cũ, cho rằng họ là
những người có tài, nhưng bị chế độ mới ruồng rẫy, ghét bỏ. Khi tôi viết xong,
tìm Lương thì không thấy ông đâu. Có người cho biết lúc đó ông phải về
quê Hải Hậu, Nam Ðịnh, để xác nhận lại đảng tịch và cấp bậc thượng tá. Khi tôi
đưa các con tôi vượt biên thì ông vẫn chưa trở lại Saigon.
Sau khi được định cư ở Mỹ, tôi lại liên lạc được với Lương qua những lá thư gửi
bưu điện. Tôi biết tin ông không còn được đảng và nhà nước cộng sản trọng dụng
nữa. Ngay cả vợ ông cũng đã bỏ ông. Bà là em gái ông Ngô Vân, chủ nhiệm nhật
báo Tia Sáng ở Hà Nội trước năm 1954. Bà làm cho sở Mỹ, đáng lẽ được Mỹ bốc ra
khỏi Việt Nam trước 30 tháng 4 năm 1975. Nhưng vì chồng bà là cán bộ cộng sản
nên bà bị Mỹ bỏ rơi.
Cuối cùng Lương qua đời vì bệnh ung thư.
Người thứ hai mang tiếng nằm vùng hay thân cộng là Vũ Hạnh. Tôi quen Vũ Hạnh từ
hồi cùng làm báo Ngày Nay của nhà văn Nguyễn Họat tức Hiếu Chân, Rồi sau đó lại
cùng dạy ở một trường tư. Vũ Hạnh tên thật là Nguyễn Ðức Dũng, người Ðà Nẵng
(hay Hội An ?). Theo ông Vũ Ký, một giáo sư của trường Pétrus Ký, cũng là một
nhà văn, cùng quê với Vũ Hạnh, thì Hạnh đã bị chính quyền tỉnh Ðà Nẵng (hay Hội
An ?) nọc ra giữa sân tòa tỉnh trưởng để đánh đòn về tội thân cộng, rồi thả ra
mà không bắt giam. Quả thật tôi không biết chuyện này thực hư ra sao nhưng thắc
mắc nếu đã biết Hạnh là cộng sản nằm vùng mà không bắt giam, chỉ đánh đòn thôi
? Không lẽ chính quyền miền Nam chống cộng một cách…ngây thơ như vậy ?
Dù nhiều người không ưa Vũ Hạnh, nhưng ai cũng phải công nhận ông viết văn hay.
Nhiều lần ông đề nghị ông và tôi xúất bản một tờ báo lấy tên là “Ði Về Hướng
Mặt Trời”. Tôi đứng tên chủ nhiệm, ông chủ bút. Tôi hiểu thâm ý của ông nên
cương quyết từ chối
Sau khi cộng sản chiếm miền Nam, chính quyền cộng sản tổ chức một buổi họp mặt
các văn nghệ sĩ Saigon ở tòa đại sứ cũ của Ðại Hàn, Hạnh và mấy cán bộ nàm
vùng, như Thái Bạch, Nguyễn Ngọc Lương đều đeo súng lục bên hông. Thi sĩ Hoàng
Anh Tuấn nửa đùa nửa thật nói với Hạnh :”Anh em văn nghệ chỉ quen dùng bút, chư
có biết chơi súng đâu.” Hạnh lườm xéo Tuấn rồi bỏ đi.
Nhưng mấy tháng sau đó, tôi tình cờ gặp Hạnh ở giữa đường. Tôi chưa kịp
hỏi thăm, ông đã lắc đầu nói nhỏ :”Totalement decu !” (hoàn toàn thất vọng).
Tôi không dám có ý kiến gì vì khi ở với cộng sản, ta không thể tin bất cứ ai
trừ những người thân trong gia đình. Sau đó ít lâu, một người bạn giầu có của
tôi cho biết anh cộng tác với Vũ Hạnh để mở một gánh hát cải lương. Tôi không
quan tâm mấy nên không hỏi thêm điều gì, vì lúc đó vợ tôi đang ốm nặng. Dường
như gánh hát thất bại nên ít lâu sau lại nghe tin Hạnh lập xưởng làm xà bông.
Tất nhiên cũng phải có người bỏ vốn. Tôi thắc mắc tại sao Hạnh thân cộng, nằm
vùng, mà sau khi chiếm được miền Nam cộng sản không dùng Hạnh khiến ông long
đong phải làm hết việc này đén việc khác để kiếm sống ? Bẵng đi một thời gian
khá lâu, khi tôi đang tìm đường vượt biên, một hôm tôi tình cờ gặp Trần Phong
Giao ở nhà bưu điện Saigon. Giao là thư ký tòa soạn tờ nguyệt san Văn trước năm
1975 mà Nguyễn Đình Vượng là chủ nhiệm. Giao và tôi ngoài tình bạn văn nghệ còn
có tình đồng hương nữa. Chúng tôi cùng sinh trưởng ở Nam Ðịnh. Vì lâu không gặp
nhau, chúng tôi ngồi ngay xuống bậc thềm nhà bưu điện để nói chuyện. Chúng tôi
nói đủ thứ chuyện, cuối cùng tôi thì thầm cho Giao biết tôi đang tìm đường vượt
biên. Ông liền hỏi tôi có biết Vũ Hạnh cũng đang tìm đường vượt biên không ?
Tôi ngạc nhiên hỏi :
”Nó mà cũng vượt biên ?”
Giao lắc đầu và cho biết Hạnh tìm đường cho các con Hạnh thôi. Rồi Giao
cười, nửa đùa nửa thật :
“Thằng ấy mà ra khỏi nước thế nào cũng bị người ta quẳng xuống biển.”
Rồi Giao nói thêm :
“Ngay cả việc giới thiệu cho con nó đi thôi cũng không dám, lỡ nó tố cáo
với công an tổ chức vượt biên thì mệt lắm.”
Có một điều rất ngạc nhiên là từ khi ra khỏi nước, sống ở hải ngoại, tôi
không hề nghe ai nhắc tới Vũ Hạnh nữa, kể cả những bạn văn nghệ còn sống ở Việt
Nam Cho đến nay tôi không hiểu Hạnh còn sống hay đã chết ?
Nhà văn thứ
ba bị coi là nằm vùng cho cộng sản là Ngọc Linh. Khi viết truyện cho nhật báo
Hồa Bình, cứ hai ba hôm tôi lại phải ghé tòa báo để đưa bài. Lần nào tôi cũng
gặp Ngọc Linh. Ông làm thường trực trong ban biên tập, đồng thời viết cả truyện
dài cho báo. Ông là một nhà văn có nhiều độc giả hâm mộ. Ông có truyện đã được đưa
lên sân khấu cải lương và quay thành phim, như truyện “Ðôi Mắt Người Xưa”. Một
hôm tôi ghé tòa soạn Chính Luận để đưa bài, một nhân viên tòa soạn hỏi tôi có
biết Ngọc Linh là cộng sản nằm vùng không ? Tôi hơi ngạc nhiên vì quả
thật tôi không bao giờ nghĩ rằng Ngọc Linh lại có thể là một cán bộ cộng sản.
Ông có một cuộc sống rất sung túc và rất…tiểu tư sản. Ông đi xe hơi Nhật mới
toanh, là chủ một phòng tập dưỡng sinh (không rõ là Tai chi hay Yoga ?) Truyện
ông viết rất ướt át đày tình cảm. Ông biết rõ lập trường chống cộng của tôi mà
vẫn thân mật với tôi. Ông đã giới thiệu nhà xuất bản in sách của tôi.
Rồi chỉ sau
ngày 30 tháng 4 năm 1975, ông mới tỏ ra thân cộng. Ông tích cực họat động
cho hội Văn Nghệ Sĩ cộng sản. Một hôm, tôi tình cờ gặp ông giữa đường, lúc đó
ông không còn lái xe hơi nữa mà đi xe đạp, tôi vui vẻ chào ông mà ông ngoảnh
mặt làm ngơ như chưa từng biết tôi là ai. Tôi hơi ngạc nhiên nhưng hiểu ra
ngay. Tôi không buồn mà cũng chẳng giận ông. Ít lâu sau thì nghe tin ông bị tai
biến mạch máu não và qua đời.
Trong giới văn nghệ Saigon, người ta cũng đồn nhà văn Sơn Nam nằm vùng.
Tôi không thân với Sơn Nam, chỉ thỉnh thoảng gặp nhau ở tòa báo Chính Luận khi
cùng đến đưa bài. Chúng tôi lạnh nhạt chào nhau một cách xã giao. Sau khi cộng
sản chiếm miền Nam, tôi thấy ông cũng không có gì thay đổi.
Người cuối
cùng nằm vùng trong làng báo Saigon mà tôi biết là Thái Bạch. Tôi chỉ gặp Thái
Bạch có hai lần. Lần thứ nhất ở tòa báo Tự do vào năm 1955, rồi ông mất tích
luôn. Sau 30 tháng 4 năm 1975, trong buổi họp các văn nghệ sĩ Saigon ở tòa đại
sứ Ðại Hàn cũ, ông xuất hiện và có đeo súng lục bên hông với vẻ mặt vênh váo.
Tổng số những nhà văn nhà báo nằm vùng cho cộng sản hay thân cộng, tôi
chỉ biết có thế thôi. Nhưng tôi thắc mắc về hai chữ “nằm vùng”. Theo tôi hiểu
thì “nằm vùng” là có hoạt động cho cộng sản, chống lại chính quyền quốc gia
miền Nam. Ngay cả Nguyễn Ngọc Lương là người được cộng sản gài theo dân Bắc di
cư vào Nam và có cấp bậc thượng tá và là đảng viên đảng cộng sản, tôi cũng
không thấy có hoạt động gì có lợi cho cộng sản. Không những thế, ông còn làm
trong phòng bình luận của đài phát thanh Saigon. Nhân viên của phòng này có
nhiệm vụ viết những bài ca tụng hoặc giải thích mọi việc làm của chính phủ. Một
biên tập viên của chính phòng đó một hôm nói đùa với tôi rằng họ làm công việc
“mẹ hát con khen hay”. Lương cũng phải viết những bài theo lập trường đó, không
thể viết ngược lại được. Người ta chỉ biết ông là cộng sản khi ông bị công an
Saigon bắt mấy lần.
Ðối với
những người “nằm vùng” hay thân cộng, tôi không được đọc một bài viết chống
chính phủ quốc gia hay ca tụng cộng sản nào. Như vậy, có thật họ nằm vùng hay
chỉ ngấm ngầm thân cộng thôi ? Nếu chỉ là thân cộng hay có cảm tình với cộng
sản thì tôi dám nói rằng trước 30 tháng 4 năm 1975, đa số người Nam có cảm tình
với cộng sản vì nhiều gia đình có thân nhân tập kết ra Bắc. Rồi chỉ sau khi
cộng sản Bắc Việt chiếm miền Nam và giải tán Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam họ
mới vỡ mộng. Vào cuối năm 1975, một hôm nhà văn Phan Nghị đến thăm tôi.
Khi tôi ra mở cửa, ông toe toét cười nói oang oang :
“Mày biết không ? Bây giờ miền Nam hết người mù rồi.”
Tôi chưa hiểu ý ông định nói gì thì ông đã tiếp :
“Chúng nó sáng mắt rồi, mày ạ.”
Trường hợp Vũ Bằng
Sau khi ông
Vũ Bằng qua đời, thân nhân của ông ở Hà Nội tìm cách chứng minh ông được cử vào
Nam nằm vùng cho cộng sản. Mục đích của việc chứng minh này là con cháu được
hưởng tiền tử tuất và trợ cấp. Tôi không hiểu vấn đề tiền bạc ra sao, nhưng sự liên
hệ giữa ông và tôi ở Saigon trước năm 1975 khá thân mật.
Khi tôi làm
hiệu trưởng trường trung học Nguyễn Trãi, ông xin cho hai đứa con nhỏ vào lớp
đệ Lục. Theo nguyên tắc, học sinh muốn vào học một trường công lập phải dự thi tuyển,
một cho lớp đệ Thất và một cho lớp đệ Tam. Có trúng tuyển mới được vào học.
Thoạt tiên tôi không biết ông là ai, dù tôi đã từng đọc văn ông từ lâu. Ông là
một nhà văn lớp tiền chiến, tôi coi như bậc chú bác. Nhà ông ở trước cửa Kho
Năm, Khánh Hội. Tôi cũng không ngờ ông còn con nhỏ như vậy. Trước khi ông gặp
tôi, một thư ký của văn phòng nhà trường cho biết một người tên là Vũ Bằng muốn
xin học cho con. Nhân viên này cũng nói rõ ông là một nhà văn. Khi nghe nói là
nhà văn Vũ Bằng, tôi vội chạy ra gặp ông ngay. Sau đó, tất nhiên tôi cho hai
con ông vào ngang, vì tôi là một độc giả hâm mộ ông từ lâu.
Ngay buổi
tối hôm đó, ông theo một thư ký văn phòng nhà trường đến nhà tôi để cho tôi hai
chai Martell cổ lùn. Tôi rất ngạc nhiên và cương quyết không nhận. Nhưng khi ra
về, ông cứ để lại hai chai rươu. Lúc bắt tay từ biệt ông, tôi báo cho ông rõ là
hai đứa nhỏ ngày mai sẽ bị đuổi ra khỏi trường nếu ông không đem hai chai rượu về.
Thế là ông vội vàng chạy trở vào nhà để lấy rượu.
Sau đó,
thỉnh thoảng tôi vẫn được gặp ông, nhưng không dám xuồng xã vì vẫn coi ông là
bậc đàn anh, lớp cha chú. Có lần tình cờ tôi gặp ông trong một tiệm phở khi ông
đang ngồi chung bàn với mấy nhà văn Saigon. Ông vồn vã kéo tôi ngồi cạnh ông
Tiệm phở này ở đường Võ Tánh. Chồng bà chủ tiệm mới chết vì ung thư. Bà còn trẻ
và cũng vào loại xinh đẹp. Vũ Bằng vui vẻ nói với mọi người :
“Tôi có một
vế câu đối, ai đối được sẽ có thưởng. Câu đó như sau : Em chẳng
thích tái vè, tái nạm, còn tái giá xin anh đừng mong đợi.”
(Đã bốn chục năm qua, tôi không còn nhớ chắc câu đối có hoàn toàn đúng
như vậy không ?)
Mọi người cười vui, nhưng lúc đó không ai đối được.
Trong thời
gian ở Saigon trước 30 tháng 4 năm 1975, Vũ Bằng viết nhiều tùy bút (nay người
ta gọi là Tạp ghi ?) đăng trên các báo văn nghệ của Saigon. Tôi là một độc giả
trung thành của ông nên thường tìm đọc bài ông viết. Những bài tôi được đọc
không có một dấu hiệu thân cộng nào.
Theo lời Cụ Tam Lang Vũ Đình Chí, sau khi cộng sản chiếm miền Nam, ông
Vũ Bằng tổ chức một buổi họp mặt với các văn nghệ sĩ cũ, mời cả mấy người mới
từ Bắc vào. Nhưng buổi họp không thành vì Tố Hữu đến chỉ vào mặt Vũ Bằng mà
mắng là ngụy, rồi bỏ về. Thi sĩ Xuân Diệu cũng tới nhưng thấy Tố Hữu làm dữ
thì cũng bỏ về.
Như vậy, có đúng Vũ Bằng là một cán bộ cộng sản nằm vùng không ?
TQK
_,_._,___
__._,_.___
Posted
by: "Patrick Willay" <pwillay@orange.fr>
